معرفت نفس، پایه خداشناسی و شناخت حقیقت انسان است

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین محمدرضا مصطفی پور ؛ استاد فلسفه و حکمت حوزه علمیه، شامگاه چهارم آبان ماه در نشست علمی «معرفت نفس از دیدگاه علامه حسن زاده آملی» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد، با تسلیت شهادت حضرت زهرا(س)، گفت: آیت الله حسن زاده آملی، به ابعاد مختلف زندگی حضرت زهرا(س) در مناسبت های گوناگون پرداخته اند. ایشان هم در آثار کلامی و هم در کتاب هایی مانند «انسان و قرآن»، به این موضوع اشاره کرده و آورده است که حضرت زهرا(س) مصداق کوثر و لیله القدر هستند و این نشانه جایگاه والای حضرت است. شاید به همین دلیل بوده که ایشان «رساله فص فاطمی» را هم به رشته تحریر درآوردند تا جایگاه حضرت زهرا(س) را در ردیف انسان های کامل مطرح کنند. ایشان در این رابطه، هم از منظر قرآنی و هم عرفانی و بر اساس مجموعه روایاتی که در اختیار داریم، پرداخته اند.

مصطفی پور با بیان اینکه مسئله اصلی این است که چرا ایشان بر موضوع معرفت نفس تأکید کرده و آن را در سطح عامه مردم مطرح کرده اند؟ افزود: به نظر من، یکی از دغدغه های بشر امروز، شناخت خود است. همان طور که اشاره کردیم، مشکل انسان سنتی، انسان مدرن و انسان پسامدرن، همگی این است که «انسان کیست؟». این یک درد قدیمی است که از زمان سقراط وجود داشته است. شاید آشنایی ایشان با زبان فرانسه و جامعه آن زمان باعث شد که متوجه شوند باید به انسان توجه کرد و حقیقت انسان را درک کرد؛ لذا ایشان در قالب «من کیستم»، مطالبی را مطرح کردند.

استاد حوزه علمیه با تأکید بر اینکه انسان شناسی، پایه و اساس علوم معنوی است، اظهار کرد: ایشان در مقدمه کتاب «معرفت نفس»، آن را «قطب معارف ذوقیه» و محور تمامی مسائل عقلی و نقلی می دانند و اساس تمام خیرات و سعادات می شمارند. یعنی اگر انسان را نشناسیم، منابع دیگر برای ما بی معنی می شوند. حتی در علوم تجربی مانند روان شناسی، جامعه شناسی و علوم تربیتی، اساس کار شناخت وجودی انسان و استعدادهای اوست.

وی افزود: از منظر وی، حتی در قرآن کریم نیز انسان شناسی یک اصل است. امروزه انسان را عمدتاً از دیدگاه زیست شناختی مطالعه می کنند، در حالی که اگر انسان را همه جانبه ببینیم، او پایه تمام علوم است؛ از علوم معنوی گرفته تا علوم تجربی و حتی زمین شناسی و فیزیک و شیمی، لذا انسان شناسی پایه همه علوم عقلی و نقلی، اخلاق، عرفان عملی و مسائل مرتبط با اعتقادات به خصوص بحث معاد که سخن از سعادت اخروی است.

مصطفی پور بیان کرد: در بحث های عملی که به سعادت انسان مربوط می شود، باز هم همین وضعیت است. برای اینکه بدانیم انسان از کجا آمده و به کجا می رود، باید ابتدا خود انسان را بشناسیم. علامه حسن زاده آملی تأکید می کنند که انسان باید ابعاد خود را بشناسد؛ یعنی بداند که موجودی ابدی است و ابدیت در پیش دارد. انسان دارای دو بعد است: یک بعد جسمانی و یک بعد وجودی _ نفسی. بخشی از این نفس، جنبه حیوانی دارد که در حیوانات هم هست، اما انسان دارای «نفس ناطقه» است و ما باید این مطلب را به یاد داشته باشیم.

مصطفی پور با بیان اینکه معرفت نفس از دغدغه های علامه حسن زاده آملی بوده است، گفت: ایشان در «150 درس» به موضوع معرفت نفس پرداخته اند که مقدمه ای برای کتاب وسیع ترشان به نام «عیون مسائل نفس» است که آن را با عنوان شرح العیون توضیح داده است. همچنین در کتاب «هزار کلمه» (جلد دوم، کلمه 330 و 331) و رساله ای به نام «صد کلمه در معرفت نفس» (که در جلد سوم یا دوم است و به صورت مستقل نیز چاپ شده)، به این مباحث پرداخته اند.

معرفت نفس؛ پایه شناخت خدا

وی افزود: نکته مهم دیگر این است که هر وقت بحث معرفت نفس شد ذهن ما متوجه عبارت «من عرف نفسه» است که در احادیث نبوی و علوی آمده است. ایشان در مقاله ای در مجله سازمان اوقاف و همچنین در «هزار کلمه»، به معانی مختلف این جمله پرداخته اند. این مسئله بسیار حیاتی هم هست که پیامبر و حضرت امیر(ع) تاکید دارند که پایه معرفت الله، معرفت نفس است. همچنین کتابی به نام «گوهر روان» را دارند که همان اصول معرفت نفس را به زبان فارسی بیان کرده است.

استاد حوزه علمیه تأکید کرد: این نشان می دهد که شناخت انسان، کلید حل بسیاری از مسائل در ارتباط با انسان و معارف الهی و شناخت صراط مستقیم خداشناسی است. ما معمولاً سعی می کنیم از بیرون از خودمان یا از طریق جهان هستی و برهان نظم و حرکت و براهین دیگر خدا را بشناسیم، اما قرآن کریم می گوید: «آیات ما در آفاق و در افق های انفس(درون انسان) است». یعنی پایه شناخت خدا، شناخت خود ما و نفس ناطقه انسانی است.

مصطفی پور با بیان اینکه ایشان وجود را محور همه حقایق هستی برشمرده است و ما از طریق شهود می توانیم حقایق را درک کنیم ، تصریح کرد: شهود هم دو نوع ظاهری و باطنی است و هرقدر وجود قویتر باشد آثار آن هم شدیدتر است؛ ایشان گفته است ما موجوداتی مانند انسان، جماد و نبات و حیوان را در کنار خودمان داریم، جماد در ظاهر فاقد حس و حرکت است ولی با نگاه عرفانی و قرآنی همه موجودات عالم هستی حس و حرکت دارند. وقتی می گوییم خدا حی است ظهور آن در تمامی حقایق هستی حتی جمادات وجود دارد که بنده مقاله ای در مورد ارزش حرکت ذاتی همه موجودات دارم.

وی افزود: ما باید امروز این مسئله را در جهان هستی جا بیندازیم زیرا اگر چنین نگاهی به جهان هستی صورت بگیرد دیگر مشکلات محیط زیستی که بشر با آن دست و پنجه نرم می کند پیش نخواهد آمد. او قصد دارد به مردم توجه دهد که شما فقط ظاهر هستی را می بینید ولی عالم باطنی دارد و مسئله دیگر اینکه هستی دارای سلسله مراتبی است و انسان دارای قوای وجودی و حیاتی است که می تواند همه موجودات هستی را به واسطه قدرت و علم و آگاهی خود به تسخیر درآورد و این نشان می دهد انسان اشرف مخلوقات است.

استاد حوزه با بیان اینکه در نظام فکری علامه حسن زاده آملی، انسان ها نیز دارای مراتبی هستند، اظهار کرد: انسان ها یا دانا هستند و یا نادان و مراتب دانایی و نادانی آنان کمتر و بیشتر است؛ افراد دانای جامعه، قدرت تسخیر موجودات اطراف خود(از جمله جمادات، نباتات و حیوانات) و حتی سایر انسان ها را دارند. این موضوع در قرآن کریم نیز در سوره زخرف اشاره شده است که علامه طباطبایی در این رابطه بحث «استخدام» را مطرح کرده است.

برتری با علم است

وی تأکید کرد: از منظر ایشان انسان به طور طبیعی تمایل دارد همه چیز، از جمله دیگر انسان ها را در خدمت خود بگیرد. اینکه آیا این امر مذموم است یا ممدوح، باید در جای خود بحث شود؛ زیرا تسخیر انسان توسط انسان دیگر، بسته به هدف و بُعد وجودی او، می تواند حاکی از غرور باشد یا واقعیتی است که در جهان هست. از منظر ایشان آنچه  انسان را بر دیگران برتر می کند علم است که علم هم ذومراتب است.

مصطفی پور اضافه کرد: ایشان در درس هفتم، با محوریت پرسش «من کیستم»، مسئله پیوستگی موجودات را تبیین می کنند. ایشان بدون استفاده از اصطلاحات پیچیده، بر اثر وجود تأکید دارند و بیان می کنند که مراتب وجود به صورت تشکیکی هستند.

وی ادامه داد: در این تحلیل، دیدگاه های بوعلی سینا به ویژه در کتاب های شفا و اشارات مورد استناد قرار گرفته است. سینا معتقد بود که نفس در هر مرتبه ای(جمادی، نباتی، حیوانی و انسانی) وجود دارد. ایشان با تکیه بر این مبانی، ذهن مخاطب را آماده می کند تا بپذیرد که علاوه بر بعد طبیعی، بعد دیگری به نام «نفس» نیز دارد.

استاد حوزه در پایان تصریح کرد: علامه حسن زاده بدون به کار بردن اصطلاحات ملاصدرا، صدرایی سخن گفته است یعنی اسمی از مراتب وجود به معنای تشکیکی به میان نمی آورد ولی مقصودش همین مسئله است. همچنین سخنان بوعلی سینا هم از مستندات ایشان است. بوعلی مخصوصا در اشارات ذهن را برای پذیرش بحث نفس آماده کرده است و علامه حسن زاده هم بر مسئله وجود نفس در کنار بعد جسمی انسان تاکید دارد.

انتهای پیام